Een zonnestelsel dat blijft bewegen boven de woonkamer
In Franeker liet Eise Eisinga de banen van zon en planeten draaien aan het plafond van zijn huis. Het mechaniek werkt nog altijd.
In een gewone woonkamer in Franeker beweegt een zonnestelsel. Eise Eisinga bouwde het model tussen 1774 en 1781 in het plafond en een wand van zijn huis. Een slingeruurwerk drijft de beweging aan. Zon, maan, aarde en de vijf planeten die toen bekend waren, krijgen er elk hun plaats en tempo.
Wie naar het blauwe plafond kijkt, ziet geen projectie maar een mechanisch model. De planeten volgen hun banen in werkelijke tijd; hun onderlinge afstanden zijn op schaal weergegeven. Volgens UNESCO is dit het oudste planetarium ter wereld dat nog voortdurend werkt. Het werd in 2023 op de Werelderfgoedlijst geplaatst.
Eisinga was wolkammer en verdiepte zich naast zijn werk in wiskunde en sterrenkunde. Zijn vader, broer en een klokkenmaker hielpen bij het bouwen van het mechaniek. De vaak vertelde anekdote dat hij het model uitsluitend maakte om angst voor een botsing van planeten weg te nemen, doet volgens het museum geen recht aan het hele verhaal.
Een bezoek begint met uitleg in de Planetariumkamer, waar een gids in ongeveer een kwartier het model toelicht. Daarna is ook het raderwerk te bekijken. Die route voert via een trap; het museum vermeldt dat dit deel niet rolstoeltoegankelijk is. In andere ruimtes zijn onder meer astronomische instrumenten, de vroegere wolkammerij en de interactieve presentatie De Ruimte te zien.
De omloop van een buitenplaneet duurt veel langer dan die van een planeet dichter bij de zon. In de achttiende-eeuwse huiskamer maakt het bewegende model dat verschil zichtbaar.
Het Koninklijk Eise Eisinga Planetarium ligt aan de Eise Eisingastraat 3 in Franeker. Op zondag 18 oktober is het van 11.00 tot 17.00 uur open. Voor toegang is vooraf een ticket met reservering nodig.